Tìm hiểu về rầy cánh kiến đỏ

Nhắc đến rầy (rệp) là nói đến những loài côn trùng gây hại cho nhà nông, đặc biệt là các loài rầy nâu, rệp lá, rệp vừng... Mỗi năm, ngành nông nghiệp toàn thế giới đã phải chi rất nhiều tiền để sử dụng mọi biện pháp nhằm hạn chế các loài rầy, bảo vệ miệng ăn cho gần 8 tỉ người trên hành tinh này. Nhưng cũng có một loại rầy gọi là rầy sáp, có lợi ích kinh tế to lớn với nhiều nông dân ở nhiều quốc gia khác nhau, đó chính là con rầy "Cánh kiến đỏ". Rầy Cánh kiến đỏ, là tên riêng chỉ một loài rầy có tên khoa học Kerria lacca, thuộc Họ rầy Kerriidae, Siêu Họ Coccoidea, Bộ Cánh Giống Homoptera.

Đặc điểm của nhóm này: con trưởng thành có cơ thể mềm, không chân, được che giấu bên dưới lớp vảy hình tròn, đùn ra một lượng sáp để bảo vệ cơ thể. Vì vậy còn gọi là rầy vảy hoặc rầy sáp. Rầy có hình dạng hơi dẹt, kích thước cơ thể rất nhỏ, chỉ từ 0,5 - 2mm, chiều rộng cơ thể ko quá 0,5mm. Tập trung sống bầy đàn trên các cây chủ với số lượng lên đến hàng trăm ngàn con. Có khoảng 8000 loài rầy sáp đã mô tả trên khắp thế giới. Hầu hết trong số chúng là loài gây hại khi sống ký sinh trên cây và chích hút nhựa cây. (Nhựa ở đây là dinh dưỡng mà cây hấp thụ được, chứ ko phải nhựa kiểu như nhựa mít Thái, nhựa quả sung đâu nha).

Con rầy dùng vòi chích vào mạch phloem của cây để hút các dinh dưỡng, trong mạch này còn có đường và các acid amin ko thiết yếu cho chúng. Nên bọn nó ko tiêu hóa được và ị ra ngoài thành một dạng lỏng có tên gọi là "mật dịch" (honeydew), có vị ngọt và thơm, làm thức ăn cho các loài kiến. (Có thể xem bài về "Con rầy - chúa tể của các loài sừng" mà mình đã viết trước đây để tìm hiểu về quan hệ cộng sinh giữa kiến và rầy". Con rầy cánh kiến đỏ hôm nay mình giới thiệu có tên là Kerria lacca - một loại rầy sáp. Cũng như những người anh em khác của nó, chúng cũng chích hút nhựa cây, cũng tạo ra sáp.

Và cũng như con kiến ham ăn dịch mật, con người đã hưởng sái những thứ thải ra từ con rầy sáp, biến chúng từ loài được xem là gây hại trở thành loài có ích phục vụ lại chúng ta. Sở dĩ có cái tên cánh kiến đỏ là vì loài Kerria lacca này đa phần có màu đỏ hoặc đỏ cánh gián. Riêng con trưởng thành, một số con đực trong đó có cánh, rất giống với cánh của loài kiến, nên gọi là rầy cánh kiến đỏ. Nếu sáp của loài này ko có tác dụng với con người, thì hẳn người ta chẳng thèm đặt một cái tên riêng cho chúng làm gì, chỉ cần gọi chung rầy sáp là được rồi. Vậy mới thấy, bạn chỉ được người ta biết đến và quan tâm, khi bạn mang lại cho họ một lợi ích nào đó mà thôi.

Vòng đời của loài này tương đối phức tạp. Từ khi còn nhỏ đến khi lớn chúng có nhiều hình dáng khác nhau. Khi trưởng thành, con cái có hình dĩa, to và dẹt, không có cánh. Con đực thì nhỏ hơn, hình thuôn như hạt gạo. Một số con đực có cánh, một số con ko cánh. Cả cuộc đời của rầy cánh kiến đỏ, chúng hầu như ít di chuyển. Khi đã trưởng thành, chúng cố định một chỗ cho đến chết, tạo thành một quân đoàn cánh kiến đông đúc lên đến hàng ngàn, hàng vạn con. Và chỉ có con cái mới tạo ra được loại sáp mà con người khai thác. Con đực cũng tạo ra sáp nhưng số lượng ít, nhỏ và mỏng. Ở đồng bằng, người ta nuôi hàng đàn heo trong các trang trại rộng lớn để lấy thịt.

Ở các vùng cao, ko có điều kiện xây dựng chuồng trại, người ta chuyển qua nuôi " đàn heo trên cây" để mang lại giá trị kinh tế. Nếu bạn trồng một cây nhãn để lấy trái, nhưng bị con rầy cánh kiến đỏ kéo đên hút nhựa khiến cây còi cọc, năng suất giảm. Thì đó gọi là loài gây hại. Nhưng nếu bạn trồng cả một rừng cây, và thả lên đó hàng trăm ngàn con rầy cánh kiến đỏ, rồi đợi thu hoạch sáp của chúng, loài đó dc xem là có lợi. Vẫn là cây nhãn, nếu bạn thả lên đó nhiều con bọ rùa, nhiều con ong ký sinh và chúng làm thịt hết bọn rầy cánh kiến, đó gọi là bảo vệ cây trồng bằng biện pháp kiểm soát sinh học.

Bọ rùa và ong ký sinh được xem là loài có lợi, là thiên địch có ích cho nhà nông. Còn trên các cây chủ nuôi cánh kiến đỏ, bạn tìm cách diệt hết bọ rùa và các loài ký sinh khác tấn công "đàn heo" nhà bạn, thì đó gọi là bảo vệ cần câu cơm của gia đình. Lúc này bọ rùa và ong ký sinh lại bị xem là loài "gây hại". Vậy lợi hay hại, tùy vào con người chứ thiên nhiên chẳng hề có định nghĩa ấy. Vậy sáp của rầy cánh kiến là gì? Sáp được tiết ra từ các tuyến trên lớp kitin khắp cơ thể rầy cánh kiến, trừ vùng hậu môn và lỗ thở là không có tuyến sáp này. Lớp sáp này tích tụ qua thời gian, dày lên và cứng dần, tạo thành những lớp sáp sần sùi bám dày đặc trên cành cây, có khi lên đến hơn 2cm.

Thiếu trùng rầy sáp mới nở có dạng hình thoi, kích thước rất nhỏ. Nó sẽ bò ra khỏi tổ, đi đến các cành non của cây chủ, rồi bắt đầu hút nhựa cây để phát triển và xây dựng bầy đàn cho riêng mình. Mỗi cành cây như vậy, có khi tập hợp hàng ngàn con rầy, chen chúc nhau tạo sáp. Một quần thể cánh kiến thường có tỉ lệ là 1 đực: 3 cái. Với mật độ khoảng 150-200 con/cm2, tức là hàng ngàn, hàng vạn con trên một cành cây chỉ dài hơn một gang tay. Sáp của rầy cánh kiến đỏ gọi là "Cánh kiến đỏ", là một khối hỗn hợp màu nâu đỏ, dày và cứng. Bên trong chứa trứng của con rầy. Có nơi gọi sáp cánh kiến là nhựa cánh kiến, vì đặc tính trong và cứng như nhựa resin.

Ở phương diện quốc tế, sáp Cánh kiến đỏ gọi là Lac, xuất phát từ "lakh". Trong tiếng Phạn của Ấn Độ, người ta gọi 100 ngàn là "lakh" (giống như Việt Nam gọi 10 ngàn là "vạn" vậy). Cách gọi Lac là ám chỉ về quân số đông đúc của bọn rầy trên cành cây. Ứng dụng của Lac có từ thời cổ đại. Người Ấn Độ đã sử dụng chúng như một loại thuốc nhuộm cho các sản phẩm len và lụa, tạo nên những bộ Sari đầy mê hoặc. Ở Trung Quốc người ta dùng Lac để nhuộm thuộc da. Trong quá khứ, cánh kiến đỏ được coi là một sản vật quý của châu Á. Sản lượng khai thác thấp khiến cánh kiến có giá trị rất cao. Nó được sử dụng như cống phẩm thượng hạng giữa quốc gia trong khu vực và được các nhà buôn phương Tây săn lùng.

Sau này, Cánh kiến đỏ còn được điều chế thành seo-lắc (shelllac) và véc-ni (ko phải vani cho vào đồ ăn nhá mấy bồ), có tác dụng làm phẩm màu đánh bóng đồ gỗ, sơn và mạ những sản phẩm đòi hỏi chịu nhiệt, chống lại những ác động của khí hậu khắc nghiệt. Trong ngành hàng không dùng để sản xuất, chế tạo máy bay, đồ điện tử cao cấp. Ở phương diện hóa mỹ phẩm, cánh kiến đỏ dùng điều chế màu sắc cho các mỹ phẩm chăm sóc da, và răng miệng. Nói một cách khác, vai trò của cánh kiến đỏ là rất lớn trong đời sống con người, giống với trầm hương trong việc điều chế các loại nước hoa.

CHính vì vậy, chúng có giá trị rất cao trên thị trường.Cánh kiến đỏ phát triển được thì cần phải có 3 điều kiện chính: nhiệt độ, độ ẩm và cây chủ. Có hàng trăm loại cây chủ khác nhau mà nhóm này có thể ký sinh. Được chia làm 2 nhóm: cây ngắn ngày và cây lâu năm. Nhóm lâu năm gồm có Cọ phèn, cọ khiết, cọ páu, sung, si, pịt niệng, táo, vải, nhãn... Nhóm ngắn ngày là đậu thiều, được trồng xen canh với các loại lương thực như ngô, lúa, sắn trên các nương rẫy. Trong đó các loài lâu năm như cọ phèn, cọ khiết là cho năng suất và chất lượng cao hơn cả. Ở Việt Nam những năm 1970 - 1990 của thế kỷ trước, là thời điểm hoàng kim của nghề nuôi cánh kiến ở huyện biên giới Kỳ Sơn (Nghệ An), Mường Lát (Thanh Hóa).

Người dân chủ yếu trồng cọ phèn, pịt niệng, đậu thiều, sau đó mua con giống từ một số người bán, đem về thả lên cây chủ rồi đợi thu hoạch mỗi năm. Nếu biết cách trồng cây chủ và nuôi cánh kiến đúng kỹ thuật, năng suất thu được trên 1 hecta có giá trị gấp nhiều lần trồng lúa. Có lúc Việt Nam xuất khẩu mấy trăm tấn cánh kiến sang khu vực Châu Âu, đem lại nguồn thu lớn cho bà con vùng núi. Về sau thị trường chính bị mất do sự tan rã khối Đông Âu, cộng với áp lực cạnh tranh từ các nước xuất khẩu cánh kiến như Thái Lan, TQ và đặc biệt cái nôi của cánh kiến đỏ - Ấn Độ, đã dần thu hẹp diện tích nuôi cánh kiến ở nước ta từ cả ngàn hecta xuống còn chưa đầy 1/3, khiến nghề truyền thống này đang bị mai mọt.

Tuy nhiên mới cách đây 2 năm, nghề này được đầu tư trở lại, thông qua dự án do UNDP/GEF SGP tài trợ nhằm khôi phục và phát triển nghề nuôi thả Cánh kiến đỏ lấy sáp, từ đó tạo sinh kế bền vững cho người dân trên cơ sở bảo vệ hệ sinh thái rừng, tăng cường độ che phủ, hạn chế bị hoang mạc hóa, thoái hóa đất. Ngoài tự nhiên, rầy cánh kiến cũng đang đối mặt với sự sụt giảm nghiêm trọng vì ô nhiễm môi trường, các cây chủ tự nhiên của chúng lần lượt nằm xuống dưới những lưỡi cưa sắc bén trong cuộc xâm lấn của con người. Trải qua nhiều cuộc thăm dò nghiên cứu, năm 2020 vừa qua, loài rầy cánh kiến đỏ Kerria lacca chính thức đưa vào Sách Đỏ Việt Nam, xếp vào nhóm Sẽ Nguy Cấp (VU).

Có ai ngờ đâu, loài côn trùng mà mới hơn 20 năm trước còn được xem là loài kinh tế chủ lực ở một số địa phương thì nay đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên trong tương lai gần, ít nhất là ở nước ta. Năm xưa chúng đã giúp nhiều gia đình thoát nghèo, nhưng nay ai sẽ giúp chúng thoát khỏi tuyệt diệt đây? Rừng vẫn vàng và biển vẫn bạc, nhưng vàng của màu vàng hoang hóa, bạc của bạc màu.

Nguồn: Mabu